Tết Hàn thực, Tết Đoan ngọ là ngày nào? Ý nghĩa và phong tục
Ngoài Tết Nguyên đán, năm âm lịch còn nhiều “cái Tết nhỏ” gắn với ẩm thực và nếp nhà. Hai dịp được tìm kiếm nhiều là Tết Hàn thực với đĩa bánh trôi, bánh chay và Tết Đoan ngọ với bát rượu nếp buổi sớm. Vấn đề là cả hai đều tính theo âm lịch, nên mỗi năm lại phải hỏi: hôm nay đã đến chưa?
Bài viết giải thích ngày, ý nghĩa và phong tục của hai dịp theo quan niệm truyền thống, kèm cách tự tra và đặt nhắc bằng Lịch Âm Việt.
Nội dung về nguồn gốc, phong tục trong bài là truyền thống dân gian, có nhiều dị bản và khác nhau giữa các vùng. Hãy xem đây là thông tin tham khảo.
Tóm tắt nhanh
| Tết Hàn thực | Tết Đoan ngọ | |
|---|---|---|
| Ngày âm lịch | Mùng 3 tháng 3 | Mùng 5 tháng 5 |
| Tên gọi khác | Tết bánh trôi bánh chay | Tết diệt sâu bọ, Tết giết sâu bọ |
| Món quen thuộc | Bánh trôi, bánh chay | Rượu nếp, hoa quả, bánh tro (bánh gio) |
| Ý nghĩa thường nhắc | Tưởng nhớ tổ tiên, sum họp | Cầu sức khỏe, trừ bệnh tật giữa mùa hè |
Tết Hàn thực: mùng 3 tháng 3 âm lịch
Nguồn gốc
“Hàn thực” nghĩa là “ăn đồ nguội”. Theo truyền thuyết thường được kể, tục này bắt nguồn từ Trung Hoa, gắn với câu chuyện về Giới Tử Thôi, người được cho là đã chết trong đám cháy rừng. Để tưởng nhớ, người ta kiêng đỏ lửa và ăn đồ nguội.
Khi vào Việt Nam, tục này được Việt hóa. Theo nhiều tài liệu dân gian, người Việt gắn bánh trôi, bánh chay với truyền thuyết con Rồng cháu Tiên và việc tưởng nhớ tổ tiên.
Phong tục thường gặp
- Làm hoặc mua bánh trôi (viên bột nếp nhân đường phên) và bánh chay (nhân đỗ xanh, chan nước đường, rắc vừng).
- Dâng một đĩa bánh lên ban thờ gia tiên, sau đó cả nhà cùng ăn.
- Nhiều gia đình không còn kiêng lửa mà chỉ giữ lại phần ẩm thực.
Hàn thực và Thanh minh có giống nhau?
Không hẳn. Tết Hàn thực tính theo ngày âm cố định (3/3 âm lịch), còn tiết Thanh minh là một trong 24 tiết khí, tính theo vị trí Mặt Trời nên thường rơi vào đầu tháng 4 dương lịch. Hai dịp nằm gần nhau nên hay bị nhầm. Thanh minh gắn với tục tảo mộ, sửa sang mồ mả tổ tiên.
Tết Đoan ngọ: mùng 5 tháng 5 âm lịch
Ý nghĩa tên gọi
“Đoan” có nghĩa là mở đầu, “ngọ” chỉ khoảng giữa trưa. Dịp này rơi vào giữa năm, thời điểm nắng nóng, dịch bệnh dễ phát sinh theo kinh nghiệm dân gian. Vì vậy người Việt gọi vui là Tết diệt sâu bọ, với mong muốn “diệt” sâu bọ trong người và ngoài đồng ruộng.
Phong tục thường gặp
- Ăn rượu nếp (cơm rượu) vào sáng sớm, trước khi ăn món khác.
- Ăn hoa quả theo mùa như mận, vải, dưa hấu, xoài tùy vùng.
- Bánh tro (bánh gio), phổ biến ở nhiều địa phương miền Trung và miền Nam.
- Một số nơi có tục hái lá thuốc vào giờ Ngọ, phơi khô để dùng dần.
- Có nơi nhuộm móng tay cho trẻ hoặc buộc chỉ ngũ sắc với mong muốn khỏe mạnh.
Các phong tục trên là tín ngưỡng dân gian. Nếu dùng lá thuốc, hãy hỏi ý kiến người có chuyên môn y tế trước, đặc biệt với trẻ nhỏ, người già và phụ nữ mang thai.
Có nên chọn giờ để cúng?
Theo truyền thống, nhiều nhà cúng vào buổi sáng, có nơi chú trọng giờ Ngọ. Nếu gia đình bạn quen chọn giờ, có thể mở ngày đó trên Lịch Âm Việt để xem danh sách giờ hoàng đạo. Bài xem ngày tốt xấu, giờ hoàng đạo trên Lịch Âm Việt hướng dẫn chi tiết.
Cách tra ngày dương của hai dịp mỗi năm
Vì cả hai đều tính theo âm lịch, ngày dương sẽ khác nhau mỗi năm. Đặc biệt năm có tháng nhuận (ví dụ nhuận tháng 2, tháng 3 hay tháng 4) có thể làm ngày dương lùi xa hơn bạn nghĩ.
- Mở Lịch Âm Việt.
- Vào công cụ đổi ngày và chọn chiều âm sang dương.
- Nhập 3/3 âm lịch (Hàn thực) hoặc 5/5 âm lịch (Đoan ngọ) của năm cần xem.
- Xem ngày dương tương ứng, rồi chuyển tới ngày đó trên lịch để kiểm tra thông tin ngày.
Ứng dụng tự theo dõi tháng nhuận nên bạn không cần tự tính. Xem thêm bài cách đổi ngày âm sang dương lịch và ngược lại.
Đặt nhắc để không bỏ lỡ
Những dịp nhỏ như thế này thường bị quên vì không có trong lịch công việc. Bạn có thể tạo sự kiện một lần:
- Tạo sự kiện mới vào 3/3 âm lịch, đặt tên “Tết Hàn thực: làm bánh trôi”.
- Tạo thêm sự kiện vào 5/5 âm lịch, đặt tên “Tết Đoan ngọ: mua rượu nếp, hoa quả”.
- Chọn lặp lại hằng năm và nhắc trước một hai ngày để kịp mua nguyên liệu.
Nếu bạn ở xa nhà, nhắc này cũng là dịp tốt để gọi điện về cho bố mẹ. Với các ngày giỗ, rằm lớn trong năm, tham khảo bài mẹo nhớ ngày giỗ, ngày rằm cả năm mà không cần ghi sổ.
Danh sách các dịp âm lịch nên ghim trong năm
Bên cạnh Hàn thực và Đoan ngọ, nhiều gia đình còn ghim các dịp sau:
- Rằm tháng Giêng (15/1 âm lịch), xem bài rằm tháng Giêng là ngày nào, cúng gì.
- Rằm tháng 7 (15/7 âm lịch), xem bài rằm tháng 7, lễ Vu Lan và xá tội vong nhân.
- Tết Trung thu (15/8 âm lịch).
- Ông Công ông Táo (23/12 âm lịch), xem bài cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp.
Lời kết
Tết Hàn thực và Tết Đoan ngọ là những dịp nhỏ nhưng giữ được nếp sum họp quanh một món ăn quen thuộc. Bạn không cần nhớ ngày dương mỗi năm: chỉ cần Lịch Âm Việt để đổi ngày âm dương một chạm và đặt nhắc lặp lại hằng năm. Đặt thêm widget ra màn hình chính là mỗi lần mở máy bạn đều thấy ngày âm hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Tết Hàn thực là ngày mấy âm lịch?
Người Việt thường làm Tết Hàn thực vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, với món bánh trôi, bánh chay. Ngày dương tương ứng thay đổi mỗi năm, bạn có thể tra bằng công cụ đổi ngày trong Lịch Âm Việt.
Tết Đoan ngọ còn gọi là gì?
Tết Đoan ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) còn được gọi là Tết diệt sâu bọ hay Tết giết sâu bọ. Nhiều gia đình ăn rượu nếp, hoa quả và bánh tro vào buổi sáng ngày này.
Có bắt buộc phải cúng vào hai dịp này không?
Không. Đây là phong tục truyền thống, mỗi gia đình làm theo điều kiện và nếp nhà. Nhiều nhà chỉ cúng đơn giản hoặc đơn thuần ăn món truyền thống cùng nhau.
Lunar and solar calendar with auspicious days, zodiac hours, lunar date converter and annual death-anniversary reminders. No annoying ads.